તમામ ૨૪ એકાદશીઓમાં સૌથી કઠોર મનાતી નિર્જળા એકાદશીનું વ્રત કરવાથી તમામ એકાદશીઓનું પુણ્ય મળે છે. જાણો આ દિવસના ખાસ નિયમો વિશે.
જ્યેષ્ઠ (જેઠ) માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીને સનાતન ધર્મમાં ‘નિર્જળા એકાદશી’ અથવા ‘ભીમ અગિયારસ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, મહાભારત કાળમાં પાંડવ પુત્ર ભીમસેને માત્ર આ એક જ એકાદશીનું વ્રત કરીને આખા વર્ષની તમામ એકાદશીઓનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું હતું. કાળઝાળ ગરમીમાં ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાયના જાપ સાથે જળ વિના રખાતું આ વ્રત તમામ એકાદશીઓમાં સૌથી કઠોર અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. જો તમે પણ આ વ્રત કરી રહ્યા છો અથવા આ દિવસનું પુણ્ય કમાવવા માંગો છો, તો શાસ્ત્રોમાં દર્શાવેલા કેટલાક ખાસ નિયમો જાણવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
આ દિવસે શું કરવું જોઈએ?
નિર્જળા ઉપવાસ અને વ્રત સંકલ્પ:
સૂર્યોદય પૂર્વે સ્નાન કરી, સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરીને આખા દિવસના નિર્જળા (જળ વિનાના) વ્રતનો સંકલ્પ લેવો. શાસ્ત્રો અનુસાર પૂજા કે આચમન પૂરતું જ જળ ગ્રહણ કરી શકાય છે.
ભગવાન વિષ્ણુની વિશેષ પૂજા
ભગવાન શ્રીહરિ વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીની ષોડશોપચાર વિધિથી પૂજા કરવી. પ્રભુને પીળાં વસ્ત્રો, પીળાં પુષ્પ, ફળ અને ચંદન અર્પણ કરવાં વિશેષ ફળદાયી છે.
મંત્ર જાપ અને સ્તોત્ર પાઠ
આખો દિવસ પ્રભુના મંત્ર “ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય” નો જાપ કરવો. આ ઉપરાંત વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ કે ગજેન્દ્ર મોક્ષનો પાઠ કરવાથી આધ્યાત્મિક શાંતિ મળે છે.
દાન-પુણ્યનો સર્વાધિક મહિમા
જેઠ મહિનાની કાળઝાળ ગરમી હોવાથી આ દિવસે જળદાનનું સૌથી વધુ મહત્વ છે. બ્રાહ્મણો કે જરૂરિયાતમંદોને જળથી ભરેલો કુંભ (માટલું), હાથ પંખો, છત્રી, પાદુકા (ચપ્પલ) અને ઋતુફળનું દાન અચૂક કરવું જોઈએ.
રાત્રિ જાગરણ
એકાદશીની રાત્રીએ શયન કરવાને બદલે પ્રભુના ભજન-કીર્તન અને સ્મરણ સાથે જાગરણ કરવું ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.
આ દિવસે શું ન કરવું જોઈએ?
અન્ન અને જળનો સખત નિષેધ
વ્રતધારીએ ભૂલથી પણ જળ કે અન્ન ગ્રહણ ન કરવું. એકાદશીના દિવસે ઘરમાં કોઈએ પણ ચોખા (ભાત) ન રાંધવા કે ખાવા જોઈએ, તે શાસ્ત્રોમાં સર્વથા વર્જિત છે. (નોંધ: બીમારી કે વૃદ્ધાવસ્થામાં ફળાહાર અને જળ ગ્રહણ કરવાની છૂટ છે).
તામસિક પદાર્થોથી અંતર
ડુંગળી, લસણ, માંસ, મદીરા કે અન્ય કોઈ પણ પ્રકારના તામસિક ભોજનનો સખત ત્યાગ કરવો. આ દિવસે ઘરમાં માત્ર સાત્વિક ભોજન જ બનવું જોઈએ.
દિવસે શયન (ઊંઘવું) વર્જિત
એકાદશીના દિવસે, અને તેમાં પણ ખાસ કરીને નિર્જળા એકાદશીના વ્રત દરમિયાન દિવસે સૂવાની શાસ્ત્રોમાં મનાઈ ફરમાવવામાં આવી છે.
ક્ષૌરકર્મનો નિષેધ
આ દિવસે નખ કાપવા, વાળ કાપવા કે દાઢી-મૂછ કરાવવા (ક્ષૌરકર્મ) ન જોઈએ. સાબુ કે ટૂથપેસ્ટના ઉપયોગથી બચવું અને દાતણનો ઉપયોગ કરવો શ્રેષ્ઠ છે.
વ્યવહારમાં અસંયમ ટાળવો
ક્રોધ ન કરવો, કોઈની નિંદા કે કૂથલી ન કરવી અને અસત્ય ન બોલવું. વાદ-વિવાદથી દૂર રહી મન શાંત રાખવું અને પૂર્ણ રૂપે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું.
વિશ્વ સમાચાર રિપોર્ટર
( કલ્પેશ એન લીંબાસિયા )
નિષ્કર્ષ: આ વ્રત માત્ર શારીરિક શુદ્ધિ જ નહીં પરંતુ આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે પણ અત્યંત પ્રભાવશાળી છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક આ નિયમોનું પાલન કરવાથી અને દાન-પુણ્ય કરવાથી જીવનમાં સુખ-સમૃદ્ધિનો વાસ થાય છે.