સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો: મૃતદેહ પાસે ટિકિટ ન મળે તો પણ ટ્રેન અકસ્માતમાં વળતર મળશે

સુપ્રીમ કોર્ટે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ ટ્રેન અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલા મુસાફર પાસેથી ટિકિટ ન મળે તો પણ તેના પરિવારને વળતર આપવાનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં.

એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે શુક્રવારે જણાવ્યું હતું કે ટ્રેન અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલા મુસાફરના પરિવારને ફક્ત એટલા માટે વળતર આપવાનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં કે મૃતકના શરીર પાસેથી ટ્રેન ટિકિટ મળી નથી. રેલ્વે ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલ (RCT) અને મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના આદેશોને બાજુ પર રાખીને સર્વોચ્ચ અદાલતે ૨૯૧૫ માં ચાલતી ટ્રેનમાંથી પડીને જીવ ગુમાવનાર એક પુરુષની પત્નીને ₹8 લાખ વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

મૃતકની વિધવા દ્વારા દાખલ કરાયેલી અપીલને મંજૂરી આપતા ન્યાયાધીશ સંજય કરોલ અને ન્યાયાધીશ એન. કોટિશ્વર સિંહની બનેલી બેન્ચે નોંધ્યું હતું કે RCT અને હાઈકોર્ટે વળતરના દાવાને ફગાવી દીધો હતો, કારણ કે અકસ્માત પછી ટિકિટ મળી ન હોવાથી તે સાબિત કરી શકાતું નથી કે મૃતક એક ખરેખરમાં મુસાફર હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે રેલ્વે કાયદો લાભદાયી કલ્યાણ કાયદાનો એક ભાગ છે તેથી તેનું ઉદાર અને હેતુપૂર્ણ રીતે અર્થઘટન કરવું જોઈએ.

‘કલ્યાણકારી કાયદાનું અર્થઘટન ઉદાર અને હેતુપૂર્ણ રીતે થવું જોઈએ’

ચુકાદામાં અગાઉના ન્યાયિક દાખલાઓનો ઉલ્લેખ કરતા ન્યાયાધીશ સંજય કરોલે જણાવ્યું હતું કે, “કલ્યાણકારી કાયદાનું અર્થઘટન ઉદાર અને હેતુપૂર્ણ રીતે થવું જોઈએ જેથી તેનો ઉદ્દેશ્ય અને વિધાનસભાના ઉદ્દેશ્યને આગળ ધપાવવામાં આવે. શાબ્દિક અથવા વધુ પડતું સંકુચિત અર્થઘટન ન અપનાવવું જોઈએ. મૂળભૂત ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કાયદા પાછળનો ઉદ્દેશ્ય અસરકારક રીતે અમલમાં મુકાય.”

સુપ્રીમ કોર્ટે ટિપ્પણી કરી હતી કે કાયદાના કલ્યાણકારી ઉદ્દેશ્યને ટેકનિકલ આધારો અથવા પ્રક્રિયાગત ભૂલોથી હરાવવો જોઈએ નહીં. કોર્ટે વધુમાં અવલોકન કર્યું હતું કે રેલ્વે રાજ્યનું એક અંગ હોવાને કારણે આટલો સંકુચિત અને મર્યાદિત અભિગમ અપનાવવો અયોગ્ય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના ચુકાદાઓને ટાંક્યા

ચુકાદામાં એ પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે રેલ્વે કાયદાની કલમ ૧૨૪A હેઠળ વળતરની કાર્યવાહી ‘નો-ફોલ્ટ જવાબદારી’ ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય બેદરકારીના પુરાવાની જરૂર વગર અનિચ્છનીય રેલ્વે ઘટનાઓના પીડિતો અથવા તેમના સંબંધીઓને તાત્કાલિક વળતર પૂરું પાડવાનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના અગાઉના ચુકાદાઓને ટાંકીને કહ્યું હતું કે, “મૃતક પાસેથી ટ્રેન ટિકિટ મળી ન હોવાથી તેને સાચા મુસાફરનો દરજ્જો આપવાનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં.”

કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ચાર અઠવાડિયામાં વળતર ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપ્યો

આ કેસ ચંદ્રકાંત ઠક્કરના મૃત્યુ સાથે સંબંધિત છે, જે નવેમ્બર ૨૯૧૫ માં રાયપુરથી અમદાવાદ જતી વખતે અમદાવાદ-હાવડા મેઇલમાંથી પડી ગયા હતા. અકસ્માત બાદ તેમની ટ્રાવેલ બેગ જેમાં કથિત રીતે ટ્રેન ટિકિટ હતી તે ગુમ થઈ ગઈ હતી. તેમની વિધવા વતી એડવોકેટ શ્વેતા પ્રિયદર્શિની દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલને મંજૂરી આપતા સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે રેલ્વે અકસ્માતો અને અનિચ્છનીય ઘટનાઓ (વળતર) નિયમો હેઠળ ₹ ૮ લાખ વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.

કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ચાર અઠવાડિયામાં વળતર ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. જો ચુકવણી નિર્ધારિત સમયમાં કરવામાં ન આવે તો દાવાની અરજી દાખલ થયાની તારીખથી ગણતરી કરીને વાર્ષિક ૮ % ના દરે વ્યાજ પણ ચૂકવવું પડશે.

સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું, “અત્યાર સુધી અમે ચર્ચા કરી છે કે મુસાફર અથવા તેમના પરિવારના સભ્યોએ વળતરનો દાવો કરવા માટે શું સાબિત કરવું જોઈએ. જોકે રેલ્વેની તેના મુસાફરો પ્રત્યેની જવાબદારી ધ્યાનમાં લેવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ કેસના સંદર્ભમાં એ નોંધવું યોગ્ય છે કે ટ્રેનમાંથી પડીને મુસાફરનું ઘાયલ થવું અથવા મૃત્યુ થવું ગમે તે કારણોસર એ અસામાન્ય ઘટના નથી.”