ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિમાં દરેક પર્વ પાછળ ઊંડું આધ્યાત્મિક, સામાજિક અને વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય છુપાયેલું છે. શ્રાવણ સુદ પૂર્ણિમા એટલે કે રક્ષાબંધન સામાન્ય રીતે ભાઈ-બહેનના અતૂટ પ્રેમ અને સ્નેહના ઉત્સવ તરીકે ઓળખાય છે. પરંતુ આપણા પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્રો, વેદો અને પુરાણોમાં ડોકિયું કરીએ તો સમજાય છે કે આ પર્વ માત્ર પારિવારિક સંબંધો પૂરતો મર્યાદિત નથી, બલ્કે આ ‘રક્ષા-વિધાન’, ‘આત્મશુદ્ધિ’ અને ‘ધર્મ-સંકલ્પ’નું ત્રિવેણી સંગમ સમાન મહાપર્વ છે.
વેદો અને પુરાણોમાં રક્ષાબંધનનું મૂળ
આપણા શાસ્ત્રોમાં રક્ષાબંધનનો સંદર્ભ કોઈ એક વ્યક્તિગત સંબંધ પૂરતો નથી, પરંતુ સમગ્ર સૃષ્ટિના રક્ષણ અને સત્યના વિજય સાથે જોડાયેલો છે.
૧. ભવિષ્ય પુરાણ: દેવ-દાનવ યુદ્ધ અને સૌપ્રથમ રક્ષાસૂત્ર
પુરાણો અનુસાર, દેવતાઓ અને દાનવો વચ્ચેના બાર વર્ષ લાંબા યુદ્ધમાં જ્યારે દેવરાજ ઇન્દ્ર પરાજયના આરે હતા, ત્યારે દેવગુરુ બૃહસ્પતિની સલાહથી ઇન્દ્રાણી (શચી)એ તપોબળથી એક દિવ્ય રક્ષાસૂત્ર તૈયાર કર્યું. તેમણે શ્રાવણ પૂર્ણિમાના દિવસે મંત્રોચ્ચાર સાથે દેવરાજ ઇન્દ્રના કાંડા પર આ સૂત્ર બાંધ્યું. આ રક્ષાસૂત્રના પ્રભાવથી ઇન્દ્રે અસુરો પર વિજય મેળવ્યો. આ પ્રસંગ પરથી જ રક્ષાસૂત્ર બાંધતી વખતે બોલાતો વિશ્વપ્રસિદ્ધ મંત્ર અસ્તિત્વમાં આવ્યો:
યેન બદ્ધો બલી રાજા દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ।
તેન ત્વામપિ બધ્નામિ રક્ષે મા ચલ મા ચલ॥
(જે રક્ષાસૂત્રથી અત્યંત બળશાળી દાનવરાજ બલિ બંધાયા હતા, તે જ રક્ષા-સૂત્ર હું તમને બાંધું છું. હે રક્ષા! તું સદા સ્થિર રહેજે અને રક્ષણ કરજે.)
૨. શ્રીમદ્ ભાગવત અને વિષ્ણુ પુરાણ: માતા લક્ષ્મી અને રાજા બલિની અમર કથા
ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતાર ધારણ કરીને દાનવીર રાજા બલિ પાસેથી ત્રણ પગલાં ભૂમિ માંગી અને તેમને પાતાળ લોકનું રાજ્ય સોંપ્યું. રાજા બલિની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાને પાતાળમાં તેમના દ્વારપાળ બનવાનું વચન આપ્યું. જ્યારે વૈકુંઠમાં લક્ષ્મીજી ચિંતિત થયા, ત્યારે નારદજીની સલાહથી તેઓ એક સામાન્ય સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરી પાતાળ લોક પહોંચ્યા. શ્રાવણી પૂર્ણિમાના દિવસે લક્ષ્મીજીએ રાજા બલિને રક્ષાસૂત્ર બાંધી ભાઈ બનાવ્યા. પ્રસન્ન થઈને રાજા બલિએ ભેટ માંગવા કહ્યું, ત્યારે લક્ષ્મીજીએ પોતાના પતિ ભગવાન વિષ્ણુને મુક્ત કરાવ્યા.
૩. મહાભારત: દ્રૌપદીનો સ્નેહ અને શ્રીકૃષ્ણનું રક્ષાવચન
શિશુપાલના વધ સમયે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની આંગળી સુદર્શન ચક્રથી કપાઈ ગઈ અને લોહી વહેવા લાગ્યું. તે સમયે દ્રૌપદીએ એક ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વિના પોતાની રેશમી સાડીનો પાલવ ફાડી શ્રીકૃષ્ણની આંગળી પર બાંધી દીધો. આ એક તાંતણાના ઋણના બદલામાં શ્રીકૃષ્ણએ દ્રૌપદીને આજીવન રક્ષાનું વચન આપ્યું, જે તેમણે ભરી સભામાં ચીરહરણ સમયે પૂર્ણ કર્યું.
૪. ઋગ્વેદ અને અથર્વવેદમાં ઉલ્લેખ
વેદોમાં આ પર્વને ‘રક્ષા-સૂક્ત’ અને સ્વસ્તિ-વાચન તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન કાળમાં ગુરુ પોતાના શિષ્યોને અને રાજપુરોહિત પોતાના રાજા તથા પ્રજાને કલ્યાણ અને અશુભ તત્વોથી રક્ષણ માટે વૈદિક મંત્રોથી અભિમંત્રિત સૂત્ર બાંધતા હતા.
ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં લોકસંસ્કૃતિના રંગો
ભારતની સાંસ્કૃતિક વિવિધતા રક્ષાબંધનના તહેવારમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. દેશના જુદા-જુદા પ્રાંતોમાં આ દિવસને ભિન્ન-ભિન્ન પરંપરાઓ સાથે ઉજવવામાં આવે છે:
ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર (નાળિયેરી પૂનમ અને પવિત્રોપણા): પશ્ચિમ ભારતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં આ દિવસ ‘નાળિયેરી પૂર્ણિમા’ તરીકે ઉજવાય છે. ચોમાસાની ઋતુમાં તોફાની બનેલા સમુદ્રને શાંત કરવા સાગરખેડૂઓ અને માછીમારો દરિયાદેવ (વરુણ દેવ)ની પૂજા કરી સોના જેવું પવિત્ર શ્રીફળ અર્પણ કરે છે, જેનાથી નવી માછીમારી સીઝનનો મંગલ પ્રારંભ થાય છે. આ ઉપરાંત ગુજરાતમાં શિવ મંદિરોમાં રૂની આંટી બનાવી ‘પવિત્રા’ ચડાવવાની પરંપરા પણ છે.
ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશ (કજરી પૂર્ણિમા અને ભુજરિયાં): અહીં આ દિવસ કૃષિ સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલો છે. શ્રાવણ વદ સાતમથી સ્ત્રીઓ માટીના પાત્રોમાં ઘઉં કે જવ વાવે છે, જેને ‘ભુજરિયાં’ અથવા ‘જવારા’ કહેવાય છે. પૂર્ણિમાના દિવસે તેની પૂજા કરીને જળાશયોમાં વિસર્જન કરવામાં આવે છે અને એકબીજાને જવારા આપી સુખ-સમૃદ્ધિની શુભકામનાઓ પાઠવવામાં આવે છે.
દક્ષિણ ભારત (આવની અવિટ્ટમ): તામિલનાડુ, કેરળ, આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં આ દિવસ ‘આવની અવિટ્ટમ’ તરીકે જાણીતો છે. દક્ષિણ ભારતમાં આ પર્વ મુખ્યત્વે આધ્યાત્મિક અને વૈદિક અનુષ્ઠાન માટે સમર્પિત છે, જ્યાં બ્રાહ્મણો જળાશયોના કિનારે એકત્રિત થઈ પિતૃ-ઋષિ તર્પણ કરે છે.
ઓડિશા અને બંગાળ (ગમ્હા પૂર્ણિમા અને ઝૂલનોત્સવ): ઓડિશામાં આ દિવસને ‘ગમ્હા પૂર્ણિમા’ કહેવાય છે, જે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મોટાભાઈ બલરામજીનો પ્રાગટ્ય દિવસ છે. આ દિવસે ખેતીના આધારસ્તંભ એવા ગાય અને બળદોની પૂજા કરવામાં આવે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં આ દિવસે રાધા-કૃષ્ણનો ભવ્ય ‘ઝૂલન યાત્રા’ મહોત્સવ સંપન્ન થાય છે.
બ્રાહ્મણો દ્વારા જનોઈ બદલવાનો શાસ્ત્રોક્ત નિયમ: શ્રાવણી ઉપાકર્મ
શ્રાવણ પૂર્ણિમા એ સનાતન પરંપરામાં બ્રાહ્મણો અને દ્વિજો માટે વર્ષનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ દિવસ છે, જેને ‘ઉપાકર્મ’ કહેવામાં આવે છે.
૧. આ જ દિવસે જનોઈ કેમ બદલવામાં આવે છે?
પ્રાચીન ગુરુકુળ પરંપરા મુજબ, શ્રાવણી પૂર્ણિમા એ વેદોના અધ્યયન-અધ્યાપન સત્રનો પ્રારંભ દિવસ હતો.
હેમાદ્રિ પ્રાયશ્ચિત સ્નાન: આખા વર્ષ દરમિયાન આહાર, વિહાર કે વાણી દ્વારા જાણે-અજાણે થયેલા દોષોના નિવારણ માટે પંચગવ્ય (દૂધ, દહીં, ઘી, ગોમૂત્ર, ગોમય) અને ભસ્મ-માટીથી વિધિવત સ્નાન કરવામાં આવે છે.
ઋષિ તર્પણ: જે ઋષિમુનિઓએ આપણને વેદ મંત્રો અને જ્ઞાન આપ્યું છે, તે સપ્તર્ષિઓનું જળ દ્વારા તર્પણ કરી કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
નૂતન યજ્ઞોપવીત ધારણ: આત્મશુદ્ધિ બાદ જૂની જનોઈ ઉતારીને ગાયત્રી મંત્રના જાપ સાથે નવી યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવામાં આવે છે, જે બ્રહ્મચર્ય, જ્ઞાન અને સાધનાના સંકલ્પનું પ્રતીક છે.
૨. શાખા ભેદ અનુસાર જનોઈ બદલવાની વિવિધ તિથિઓ
તમામ બ્રાહ્મણો એક જ દિવસે જનોઈ બદલતા નથી. વેદ શાખા અને નક્ષત્રના આધારે તેનું અલગ-અલગ વિધાન છે:
યજુર્વેદી બ્રાહ્મણ: શ્રાવણ સુદ પૂર્ણિમાના દિવસે શ્રવણ નક્ષત્રમાં ઉપાકર્મ કરે છે.
ઋગ્વેદી બ્રાહ્મણ: શ્રાવણ માસમાં જ્યારે ‘શ્રવણ નક્ષત્ર’ આવે (પછી ભલે તે પૂર્ણિમા સિવાયની તિથિ હોય), ત્યારે ઉપાકર્મ કરે છે.
સામવેદી બ્રાહ્મણ: સામવેદના અનુયાયીઓ શ્રાવણ પૂર્ણિમાએ જનોઈ બદલતા નથી. તેઓ આના એક મહિના પછી, ભાદરવા સુદ ચોથ (ગણેશ ચતુર્થી) અથવા ભાદરવા મહિનાના ‘હસ્ત નક્ષત્ર’ માં પોતાનું ઉપાકર્મ સંપન્ન કરે છે.
૩. બીજા દિવસે (પડવો/પ્રતિપદા) જનોઈ બદલવાનું કારણ
ધર્મસિંધુ અને નિર્ણયસિંધુ જેવા ધર્મશાસ્ત્રોના ગ્રંથો મુજબ:
જો શ્રાવણ પૂર્ણિમાના દિવસે ‘ભદ્રા’ (અશુભ કાળ) બેઠેલી હોય અથવા સૂર્ય/ચંદ્ર ‘ગ્રહણનું સૂતક’ લાગેલું હોય, તો તે દિવસે ઉપાકર્મ કે જનોઈ બદલવી નિષેધ માનવામાં આવે છે.
આવા સંજોગોમાં પૂર્ણિમાના આગલા પ્રહરે અથવા બીજા દિવસે એટલે કે ભાદરવા વદ એકમ (પ્રતિપદા – ગાયત્રી જયંતી) ના રોજ સૂર્યોદય સમયે હેમાદ્રિ સંકલ્પ કરી ઉપાકર્મ વિધિ અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવામાં આવે છે.
સમયની સીમા ઓળંગતો શાશ્વત સંદેશ
રક્ષાબંધનનો તાંતણો માત્ર સુતરનો દોરો નથી, પણ વિશ્વાસ, વચન અને રક્ષણનું અતૂટ કવચ છે. પ્રાચીન કાળમાં ગુરુ-શિષ્ય, રાજા-પ્રજા અને દેવ-માનવ વચ્ચે બંધાતું આ રક્ષાસૂત્ર આજે પારિવારિક સ્નેહનું કેન્દ્ર બન્યું છે. વર્તમાન સમયમાં આ પર્વ માત્ર ભાઈ-બહેન સુધી સીમિત ન રહેતાં દેશની સરહદે ઊભેલા જવાનોની રક્ષા, પર્યાવરણ અને વૃક્ષોની રક્ષા તેમજ સમાજના નબળા વર્ગોના રક્ષણનો સંકલ્પ બની રહે તે જ આ પર્વનો સાચો અને સાર્થક સંદેશ છે.
કલ્પેશ એન લીંબાસિયા
વિશ્વ સમાચાર રિપોર્ટર
ભાવ-સ્નેહનું સતત સર્જન…
અદકેરું બંધન….રક્ષાબંધન….
રેશમનો તાર… એક અનોખો સાર…
ભીંજાય એમાં આખો સંસાર….
આમ તો આ એક સૂતરનો જ
દોરો હોય છે…પરંતુ
હેતથીને લાગણી થી…
રાખડી થઈ જાય છે, એક અતૂટ બંધન.
આપ સર્વને રક્ષાબંધનની ખુબ ખુબ શુભેચ્છાઓ.
ભાઈને રાખડી બાંધતી વખતે કયા મંત્રનો જાપ કરવો જોઈએ
“યેન બદ્ધો બલિ રાજા, દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ તેન ત્વામનુબધ્નામિ, રક્ષે મા ચલ મા ચલ”
