માર્ગ અકસ્માતમાં ભોગ બનેલા લોકોના જીવ બચાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના પાંચ મુખ્ય નિર્દેશો -

સુપ્રીમ કોર્ટે અકસ્માતનો ભોગ બનેલા લોકોના જીવ બચાવવા માટે એક વ્યાપક ટ્રોમા કેર સિસ્ટમની માંગ કરી હતી. પરંતુ આજ સુધી કોઈ પણ રાજ્યએ તેનો સંપૂર્ણ વિકાસ કર્યો નથી.

દેશમાં દર વર્ષે લગભગ ૧.૭૭ લાખ લોકો માર્ગ અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામે છે. આ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે અકસ્માતનો ભોગ બનેલા લોકોના જીવ બચાવવા માટે એક વ્યાપક ટ્રોમા કેર સિસ્ટમની માંગ કરી હતી. પરંતુ આજ સુધી કોઈ પણ રાજ્યએ તેનો સંપૂર્ણ વિકાસ કર્યો નથી. આ પરિસ્થિતિ છેલ્લા નવ મહિનામાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા ડેટા દ્વારા બહાર આવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્યોને માર્ગ અકસ્માતમાં જીવ બચાવવા માટે નવ મુખ્ય પગલાં લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આમાંના પાંચ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલાં એક સમાન ઇમરજન્સી ફોન નંબર, GPS-સક્ષમ એમ્બ્યુલન્સ, ગુડ સમરિટન એક્ટ, ટ્રોમા રજિસ્ટ્રી અને બચાવ કામગીરી માટે એક સેટ પ્રોટોકોલ છે. અકસ્માત પછી “ગોલ્ડન અવર” (પહેલા ૬૦ મિનિટ) દરમિયાન જીવન બચાવવા માટે આ પાંચ પગલાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૬ મેના રોજ તેના આદેશમાં આ નિર્દેશો જારી કર્યા હતા. આ આદેશ દિલ્હી સ્થિત માર્ગ સલામતી માટે કાર્યરત સંસ્થા સેવલાઈફ ફાઉન્ડેશન દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજી પર જારી કરવામાં આવ્યો હતો. સંગઠને તમામ રાજ્યોમાં એક સમાન ટ્રોમા કેર સિસ્ટમ લાગુ કરવાની માંગ કરી હતી.

કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા લગભગ ૧,૨૦૦ પાનાના દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે દેશમાં દર ત્રણમાંથી બે માર્ગ અકસ્માત મૃત્યુ આઠ રાજ્યોમાં થાય છે: ઉત્તર પ્રદેશ, તમિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક, રાજસ્થાન, બિહાર અને આંધ્રપ્રદેશ. આમાંથી સાત રાજ્યોએ હજુ સુધી તેમના બધા ઇમરજન્સી નંબરોને એકીકૃત કર્યા નથી અને તેમને ૧૧૨ સાથે જોડ્યા છે. દરમિયાન કર્ણાટકએ આ સંદર્ભમાં કોઈ માહિતી પ્રદાન કરી નથી.

૨૦૧૯ માં કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે ૧૧૨ નંબરને રાષ્ટ્રવ્યાપી કટોકટી પ્રતિભાવ પ્રણાલી તરીકે શરૂ કર્યો હતો, જેમાં પોલીસ, ફાયર, મેડિકલ, એમ્બ્યુલન્સ, હાઇવે અને મહિલાઓ માટે તમામ ઇમરજન્સી નંબરો શામેલ છે. વિવિધ કટોકટી માટે આટલા બધા નંબરો સાથે, કયા નંબર પર કૉલ કરવો તે અંગે મૂંઝવણ દૂર કરવા માટે રાષ્ટ્રવ્યાપી કટોકટી પ્રતિભાવ પ્રણાલીની કલ્પના કરવામાં આવી હતી.

લોકોને રસ્તા પર મદદ કરવાથી અટકાવતું બીજું એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ પોલીસ અથવા હોસ્પિટલો દ્વારા પૂછપરછ અને ઉત્પીડનનો ડર છે. જોકે, ૨૦૨૪ માં ૧.૭૭ લાખ મૃત્યુમાંથી બે તૃતીયાંશ મૃત્યુ આઠ રાજ્યોમાં થયા હતા.

આમાંથી ફક્ત બે રાજ્યો – મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક – પાસે જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા છે. ચાર રાજ્યો પાસે આવી વ્યવસ્થા નથી, અને બે રાજ્યોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુપરત કરેલી માહિતીમાં જરૂરી માહિતી પૂરી પાડી ન હતી.

૩૦ માર્ચ, ૨૦૧૬ ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે ગુડ સમરિટન, અથવા માર્ગ અકસ્માતમાં ઘાયલ થયેલા લોકોને મદદ કરતા પસાર થતા લોકોના અધિકારોને માન્યતા આપતો એક મહત્વપૂર્ણ આદેશ પસાર કર્યો હતો. ત્યારબાદ, ૨૦૨૦ માં, માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલયે મોટર વાહન (સુધારા) અધિનિયમ ૨૦૧૯ ની કલમ ૧૩૪એ હેઠળ ગુડ સમરિટન નિયમોને સૂચિત કર્યા, જેથી અકસ્માત પીડિતોને મદદ કરનારાઓને કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડી શકાય.

આ યોજના હેઠળ, જે કોઈ પણ માર્ગ અકસ્માત પીડિતને મદદ કરે છે તેને ગોલ્ડન અવર (અકસ્માત પછી ૬૦ મિનિટ) માં તબીબી સહાય મળે છે તેને ₹ ૨૫,૦૦૦ નું ઇનામ આપવામાં આવે છે.

જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશના ૧૦ વર્ષ પછી પણ રાજ્યો હજુ પણ માર્ગ અકસ્માતોને બચાવવા માટે જરૂરી કટોકટી સહાય સુવિધાઓ બનાવવામાં પાછળ છે. આ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે, ૨૦૨૧ નીતિ આયોગ-એઈમ્સ ઇમરજન્સી અને ઇજા સંભાળ અહેવાલ મુજબ, દેશમાં અકસ્માતમાં થતા મૃત્યુમાંથી ઓછામાં ઓછા ૩૦ % મૃત્યુ કટોકટી સંભાળમાં વિલંબને કારણે થાય છે.

દસ્તાવેજો એ પણ દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ મૃત્યુ દર ધરાવતા રાજ્યો ટ્રોમા રજિસ્ટ્રી સ્થાપિત કરવામાં પાછળ છે, અને ઘણા રાજ્યો હજુ પણ મેન્યુઅલ ડેટાબેઝ પર આધારિત કાર્ય કરે છે. ટ્રોમા રજિસ્ટ્રી એ એક ક્લિનિકલ ડેટાબેઝ છે જે દર્દીની ઇજાના સ્થળથી એમ્બ્યુલન્સમાં આગમન, હોસ્પિટલમાં સારવાર અને ડિસ્ચાર્જ સુધીની સમગ્ર મુસાફરી રેકોર્ડ કરે છે.

તબીબી સંભાળનું ઓડિટ કરવા, પરિણામોનું નિરીક્ષણ કરવા અને નીતિગત નિર્ણયો લેવા માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ આવશ્યકતા છે, પરંતુ આ આઠ રાજ્યોમાંથી પાંચમાં ટ્રોમા રજિસ્ટ્રી નથી. તમિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર અને મધ્યપ્રદેશે જણાવ્યું હતું કે તેમની પાસે ટ્રોમા રજિસ્ટ્રી સિસ્ટમ છે. તમિલનાડુની ટ્રોમા કેર રજિસ્ટ્રી હોસ્પિટલ પહોંચતા પહેલા એમ્બ્યુલન્સની માહિતી, હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા દરમિયાનના કેસ અને દર્દીના પુનર્જીવનના પરિણામોને વાસ્તવિક સમયના ધોરણે રેકોર્ડ કરે છે.

આ આઠ રાજ્યોમાંથી સાત રાજ્યો અકસ્માત સ્થળેથી પીડિતોને બચાવવા માટે પ્રોટોકોલ સ્થાપિત કરવાના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. જોકે, કર્ણાટકમાં તબીબી અને બિન-તબીબી બચાવ અને અકસ્માત સ્થળેથી હોસ્પિટલમાં માર્ગ અકસ્માતના પીડિતોને રેફરલ કરવા માટે કોઈ બચાવ પ્રોટોકોલ નથી.

એકંદરે ૩૪ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી ફક્ત આઠ રાજ્યોમાં જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલી છે, જ્યારે 17 રાજ્યોમાં માર્ગ અકસ્માતના પીડિતો માટે બચાવ પ્રોટોકોલ છે. બાવીસ રાજ્યોમાં ટ્રોમા રજિસ્ટ્રીનો અભાવ છે, અને ૧૩ રાજ્યોમાં કાં તો GPSનો અભાવ છે અથવા મર્યાદિત સંખ્યામાં એમ્બ્યુલન્સમાં GPS છે, અને તે પણ ફક્ત સરકારી એમ્બ્યુલન્સમાં.

૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણી દ્વારા જારી કરાયેલા પત્ર દ્વારા, સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ રાજ્યોને ખાનગી સહિત તમામ રજિસ્ટર્ડ એમ્બ્યુલન્સ GPS થી સજ્જ છે કે કેમ તે અંગે માહિતી સબમિટ કરવા જણાવ્યું હતું. જ્યારે ઉચ્ચ મૃત્યુ દર ધરાવતા આઠ રાજ્યોએ “હા” નો જવાબ આપ્યો હતો, ત્યારે પૂરા પાડવામાં આવેલા ડેટામાં ખાનગી એમ્બ્યુલન્સનો સમાવેશ થતો ન હતો, જેના કારણે માહિતી અધૂરી રહી હતી.

આ એમ્બ્યુલન્સને ટ્રેક કરતા ડેશબોર્ડને જાહેર કરવા જોઈએ કે કેમ તે અંગે પૂછવામાં આવતા, છ રાજ્યોએ જણાવ્યું હતું કે તેમની પાસે એક છે પરંતુ તેને જાહેર કરવામાં આવી નથી. આનાથી માર્ગ અકસ્માતનો ભોગ બનેલા પરિવાર માટે નજીકની એમ્બ્યુલન્સ ખરેખર રવાના થઈ હતી કે નહીં તે ચકાસવું મુશ્કેલ બને છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને તમિલનાડુએ જણાવ્યું હતું કે તેઓએ એમ્બ્યુલન્સ ટ્રેકિંગ ડેશબોર્ડ જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ કરાવ્યું છે.

વધુમાં આઠ રાજ્યોમાંથી સાત રાજ્યોએ એમ્બ્યુલન્સની ગતિવિધિઓનું રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અમલમાં મૂક્યું નથી, તેમને ૧૧૨ ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ સપોર્ટ સિસ્ટમ (NERS) સાથે જોડીને. આનાથી અકસ્માતનો ભોગ બનેલાને હોસ્પિટલ લઈ જવા માટે એમ્બ્યુલન્સ દ્વારા લેવામાં આવતા સમયને સચોટ રીતે નક્કી કરવું મુશ્કેલ બને છે.

રાજ્યોએ શું કહ્યું?

ઉત્તર પ્રદેશના રસ્તાઓ સૌથી અસુરક્ષિત છે અને માર્ગ અકસ્માતના મૃત્યુમાં રાજ્યનું નેતૃત્વ કરે છે. ૨૦૨૪ માં ઉત્તર પ્રદેશમાં કુલ મૃત્યુના ૨૪,૧૧૮ (૧૩.૬૧%) મૃત્યુ નોંધાયા હતા, જેમાં દર સેકન્ડે સરેરાશ એક અકસ્માત થાય છે.

રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું હતું કે તેણે મોટાભાગના ઇમરજન્સી નંબરોને ૧૧૨ સાથે સંકલિત કર્યા છે. ફક્ત ૧૦૨ ઇમરજન્સી તબીબી સેવાઓને સંકલિત કરવાની બાકી છે. આ કાર્ય ૨૦૧૮ અને ૨૦૨૫ ની વચ્ચે પૂર્ણ થયું હતું. વધુમાં, જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે તેમાં અલગ ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીનો અભાવ છે.

૧૯ ફેબ્રુઆરીના રોજ તેના તાજેતરના પ્રતિભાવમાં, યુપી સરકારે જણાવ્યું હતું કે આરોગ્ય કેન્દ્રો પર તમામ આરોગ્ય સેવાઓ માટે ફરિયાદ/સૂચન બોક્સના સ્વરૂપમાં એક સામાન્ય ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલી અસ્તિત્વમાં છે. ફરિયાદોનું નિવારણ ૨૪ કલાકની અંદર ફરજિયાતપણે કરવામાં આવે છે. ફરિયાદ નિવારણ માટે નોડલ ઓથોરિટી સંબંધિત કેન્દ્રના ઇન્ચાર્જ/સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ છે.

રાજ્યમાં માર્ગ અકસ્માત પીડિતોના તબીબી બચાવ માટે એક માનક સંચાલન પ્રક્રિયા (SOP) છે. જો કે, રાજ્યવ્યાપી કેન્દ્રિય ટ્રોમા કેર રજિસ્ટ્રી હજુ સુધી સ્થાપિત કરવામાં આવી નથી.

ઉત્તર પ્રદેશે સુપ્રીમ કોર્ટને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું છે કે મુખ્ય સરકારી મેડિકલ કોલેજો, ટ્રોમા સેન્ટરો અને જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં હોસ્પિટલ માહિતી પ્રણાલીઓ/મેન્યુઅલ રેકોર્ડ દ્વારા ટ્રોમા દર્દીઓનો ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવી રહ્યો છે. રાજ્ય હજુ પણ પ્રમાણિત ટ્રોમા ડેટા ફ્રેમવર્ક અને કેન્દ્રિયકૃત રિપોર્ટિંગ મિકેનિઝમ વિકસાવવાની શક્યતા ચકાસી રહ્યું છે.

તમિલનાડુ કુલ માર્ગ અકસ્માતોમાં પ્રથમ ક્રમે છે અને મૃત્યુની સંખ્યામાં બીજા ક્રમે છે. તેણે વિવિધ કટોકટી નંબરોને ફક્ત આંશિક રીતે સંકલિત કર્યા છે.

૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજના તેના પત્રમાં, રાજ્યએ ઘાયલ પીડિતોને બચાવવા માટેના તેના વ્યાપક પ્રોટોકોલ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેમાં ઘટનાસ્થળે સલામતીના પગલાં જેમ કે પ્રતિબિંબીત જેકેટનો ઉપયોગ, ચેતવણી ત્રિકોણ શંકુ, બ્લિંકર્સ અને એમ્બ્યુલન્સ જોખમ લાઇટ સક્રિય કરવી, ઘટનાસ્થળે ક્રિટિકલ/કેનેડિયન ટ્રાયજ એક્યુટી સ્કેલ (CTAS)-આધારિત ટ્રાયજ પ્રોટોકોલ, તબીબી સુવિધાઓ માટે પ્રી-અરાઇવલ નોટિફિકેશન સિસ્ટમ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા ઇમરજન્સી પેરામેડિક્સ દ્વારા પ્રાપ્ત હોસ્પિટલને પ્રી-અરાઇવલ નોટિફિકેશનનો સમાવેશ થાય છે.

મહારાષ્ટ્રે જણાવ્યું હતું કે તેની ઇમરજન્સી મેડિકલ સર્વિસ (MEMS 108) અથવા એમ્બ્યુલન્સ GPS સિસ્ટમથી સજ્જ છે. મધ્યપ્રદેશે જણાવ્યું હતું કે તે ગુડ સમરિટન માટે ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલી સ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયામાં છે. રાજ્યએ તાજેતરમાં એક વ્યાપક ટ્રોમા કેર નીતિ ઘડી છે, જે અકસ્માત પીડિતોના બચાવ માટે પોલીસ, આરોગ્ય વિભાગ, રોડ પેટ્રોલ અને રોડ બાંધકામ એજન્સી જેવી વિવિધ એજન્સીઓની જવાબદારીઓની રૂપરેખા આપે છે.

કર્ણાટકાએ જણાવ્યું હતું કે તેની પાસે ટ્રોમા કેર રજિસ્ટ્રી નથી. તે કેન્દ્રીય નીતિના આધારે આવું કરશે. રાજ્યએ જણાવ્યું હતું કે ફક્ત ૧૦૮ આરોગ્ય કવચ યોજના હેઠળ સંચાલિત એમ્બ્યુલન્સનું જ કેન્દ્રીય ડેશબોર્ડ દ્વારા નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.

રાજસ્થાને જણાવ્યું હતું કે ટ્રોમા કેર રજિસ્ટ્રી માટે સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) વિકાસ હેઠળ છે. ગુડ સમરિટન ફરિયાદ પ્રણાલી અંગે, બિહારે જણાવ્યું હતું કે તેની પાસે એક સમાન સિસ્ટમ છે જે તબીબી સહાય સંબંધિત ફરિયાદોને સંબોધે છે. ટ્રોમા કેર રજિસ્ટ્રી અંગે, બિહારે જણાવ્યું હતું કે ટ્રોમા કેર અલગથી નોંધાયેલ નથી. જો કે, ટ્રોમા એ અકસ્માત અને કટોકટી વિભાગમાં ડેટા એલિમેન્ટ છે.