રથયાત્રા દરમિયાન ભગવાન જગન્નાથ, મોટા ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાજી સાથે રથમાં બિરાજમાન થઈને પોતાના મોસાળ પધારે છે. આ પરંપરા પાછળ ઊંડી ધાર્મિક અને ભાવનાત્મક માન્યતાઓ જોડાયેલી છે. ખાસ કરીને ગુજરાતમાં અમદાવાદની રથયાત્રામાં સરસપુર વિસ્તારને ભગવાનનું મોસાળ માનવામાં આવે છે, જ્યારે ઓડિશાના જગન્નાથ પુરીમાં ગુંડીચા મંદિરને ભગવાનનું મોસાળ (માસીનું ઘર) માનવામાં આવે છે.
ભગવાન જગન્નાથ મોસાળ કેમ જાય છે?
માતૃપ્રેમ અને ભક્તિનું સન્માન: પૌરાણિક કથા અનુસાર, જગન્નાથ પુરીના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નની પત્ની મહારાણી ગુંડીચા ભગવાન જગન્નાથના પરમ ભક્ત હતા. તેમની અનન્ય ભક્તિ અને માતૃપ્રેમને વશ થઈને ભગવાને વરદાન આપ્યું હતું કે તેઓ દર વર્ષે રથયાત્રાના સમયે તેમના ઘરે (ગુંડીચા મંદિર) પધારશે અને ત્યાં રોકાશે. આથી, ભગવાન ભક્તના પ્રેમને આધીન થઈને મોસાળ જાય છે. લાડકોડ અને આરામ: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મોસાળ (મામા કે માસીનું ઘર) એ લાડકોડ, પ્રેમ અને આરામનું પ્રતીક છે. મંદિરમાં ભક્તોને દર્શન આપીને ભગવાન શ્રમિત થઈ જાય છે, તેથી તેઓ વિસામો લેવા અને મામા-માસીના ઘરે લાડ લડાવવા મોસાળ જાય છે. સૌને દર્શન આપવા: વર્ષમાં એકવાર ભગવાન પોતાના ગર્ભગૃહમાંથી બહાર આવીને નગરચર્યાએ નીકળે છે. જે ભક્તો મંદિરમાં જઈ શકતા નથી, તેમની પાસે ભગવાન જાતે પહોંચે છે અને સૌને કોઈ પણ જાતના ભેદભાવ વગર પોતાના દર્શનનો લાભ આપે છે.
મોસાળમાં થતી પૂજા વિધિ અને પરંપરા
જ્યારે ભગવાનનો રથ મોસાળ (જેમ કે અમદાવાદમાં સરસપુર) પહોંચે છે, ત્યારે એક અનેરો ઉત્સાહ અને ભક્તિનો માહોલ સર્જાય છે. મોસાળમાં કોઈ કઠોર કર્મકાંડને બદલે ‘પ્રેમ અને વાત્સલ્ય’ ની જ મુખ્ય પૂજા થાય છે. અહીંની વિધિ મુખ્યત્વે નીચે મુજબ હોય છે:
ભવ્ય સ્વાગત અને આરતી: રથ મોસાળમાં પહોંચતા જ સ્થાનિક રહીશો અને ભક્તો દ્વારા ભગવાનનું અત્યંત ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરવામાં આવે છે. શંખ, ઝાલર, ઘંટારવ અને ઢોલ-નગારાના નાદ સાથે ભગવાનની મહાઆરતી ઉતારવામાં આવે છે.
વિસામો (આરામ): મોસાળમાં રથ થોડો સમય રોકાય છે. (પુરીમાં ભગવાન ૭ દિવસ ગુંડીચા મંદિરમાં રોકાય છે, જ્યારે અમદાવાદમાં સરસપુરમાં બપોરનો વિસામો હોય છે). આ સમયે ભગવાનને આરામ કરાવવામાં આવે છે.
મામેરું ભરવાની વિધિ: ગુજરાતી પરંપરા મુજબ, મામા પોતાના ભાણેજને ‘મામેરું’ આપે છે. સરસપુરમાં ભક્તો દ્વારા ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્રજી અને સુભદ્રાજી માટે નવા વસ્ત્રો, સોના-ચાંદીના આભૂષણો અને ભેટ-સોગાદો અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ વિધિને ભગવાનનું મામેરું ભરવું કહેવાય છે.
મહાભોગ અને જમણવાર: મોસાળમાં ભાણેજ ભૂખ્યા ન રહે તે માટે ભગવાનને અનેક પ્રકારના પકવાનોનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. ભગવાનને ખાસ માલપુઆ, બુંદી, મોહનથાળ, મગ અને અન્ય મિષ્ટાનનો થાળ ધરાવાય છે. ભગવાનની સાથે આવેલા હજારો સાધુ-સંતો, રથ ખેંચતા ખલાસી ભાઈઓ અને ભક્તો માટે મોસાળવાસીઓ દ્વારા વિશાળ જમણવારનું આયોજન થાય છે.
નવો શણગાર અને વિદાય: મોસાળમાં આરામ અને ભોગ ગ્રહણ કર્યા બાદ, મામા દ્વારા અપાયેલા નવા વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી ભગવાનનો વિશેષ શણગાર કરવામાં આવે છે. આરતી બાદ ભગવાન ભક્તોને આશીર્વાદ આપીને પોતાના નિ6જ મંદિર પરત ફરવા (બહુડા યાત્રા / વળતી યાત્રા) માટે પ્રસ્થાન કરે છે. ભગવાનનું મોસાળ જવું એ માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ તે ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેના અતૂટ પ્રેમ, વાત્સલ્ય અને સામાજિક સમરસતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
જગન્નાથમાં ખીચડીનું મહત્વ
આ કથા સાબિત કરે છે કે ભગવાન માત્ર પ્રેમના ભૂખ્યા છે, કોઈ કઠોર નિયમોના નહીં. મહારાષ્ટ્રનાં ભક્ત કર્માબાઈ પુરીમાં રહેતાં હતાં. તેઓ ભગવાન જગન્નાથને પોતાના પુત્ર સમાન માનતા હતાં. તેઓ સવારે ઊઠીને સ્નાન કર્યા વિના જ, સીધા ચૂલો સળગાવીને ભગવાન માટે ખીચડી બનાવતા અને ભગવાન તેમને ત્યાં ખીચડી જમવા રોજ સવારે દોડી આવતા. એકવાર એક પંડિતે કર્માબાઈને કહ્યું કે સ્નાન કર્યા વિના અને મંત્રોચ્ચાર વગર ભગવાનને ભોગ ન ધરાવાય. કર્માબાઈએ બીજે દિવસે નિયમ મુજબ બધું કર્યું, જેમાં મોડું થઈ ગયું. ભગવાન જગન્નાથ ભૂખ્યા પેટે મંદિરમાં રડવા લાગ્યા. ભગવાને પુજારીને સ્વપ્નમાં આવીને કહ્યું કે, “મારા ભક્તને કોઈ નિયમોમાં ન બાંધો, મને મારી કર્માબાઈના હાથની ખીચડી જ ભાવે છે.” આજે પણ જગન્નાથ મંદિરમાં સવારના ભોગમાં ખીચડી ધરાવવામાં આવે છે, જેને ‘કર્માબાઈની ખીચડી’ કહે છે.
વિશ્વ સમાચાર રિપોર્ટર
( કલ્પેશ એન લીંબાસિયા )
