હાઇકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટનો આદેશ ફગાવ્યો

૪ વર્ષની બાળકીની કસ્ટડી માતાને સોંપી

ઝારખંડ હાઇકોર્ટે આદેશમાં કહ્યું કે, “આટલી નાની ઉંમરે, બાળકને માતાના સ્નેહ અને પ્રેમની સખત જરૂર હોય છે અને તે સમજદાર નિર્ણય લેવાની સ્થિતિમાં નથી. “

ઝારખંડ હાઈકોર્ટે ચાર વર્ષની બાળકીની વચગાળાની કસ્ટડી તેની માતાને સોંપી દીધી છે. કોર્ટનું માનવું છે કે બાળકના કલ્યાણ અને માતાના સ્નેહ અને પ્રેમની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને, મુખ્ય કસ્ટડીની કાર્યવાહી થાય ત્યાં સુધી બાળકની કસ્ટડી માતા પાસે રહેવી જોઈએ. કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું હતું કે બાળકનો જન્મ આઈવીએફ દ્વારા થયો હતો અને માતાએ તેની સાથે સંકળાયેલી પીડા અને ત્યાગ સહન કર્યું હતું.

ન્યાયાદીશ સુજીત નારાયણ પ્રસાદ અને ન્યાયમૂર્તિ સંજય પ્રસાદ ૨૭ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના ફેમિલી કોર્ટના આદેશ વિરુદ્ધ માતાની અપીલની સુનાવણી કરી રહ્યા હતા. ફેમિલી કોર્ટે પુત્રીની વચગાળાની કસ્ટડીની માતાની અરજી ફગાવી દીધી હતી.

અદાલતે કહ્યું કે, “આટલી નાની ઉંમરે, બાળકને માતાના સ્નેહ અને પ્રેમની બહુ જરૂર હોય છે અને તે સમજદાર નિર્ણય લેવાની સ્થિતિમાં નથી. તે એક જાણીતી હકીકત છે કે બાળકીનો જન્મ આઇવીએફ (ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન) દ્વારા થયો હતો અને અરજદાર / અપીલકર્તા (માતા) એ તેની સાથે સંકળાયેલી પીડા અને ત્યાગ સહન કર્યા છે. ”

જો કે, ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તે માત્ર વચગાળાની કસ્ટડીના પ્રશ્નનો નિર્ણય લઈ રહી છે અને તેના નિરીક્ષણો કાયમી કસ્ટડી અંગેના ફેમિલી કોર્ટના અંતિમ નિર્ણયને અસર કરશે નહીં.

પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરે, કલ્યાણ સર્વોપરી

જ્યારે હાઈકોર્ટે આ મામલાની સુનાવણી કરી ત્યારે બાલકીની ઉંમર લગભગ ૪ વર્ષ ૬ મહિનાની હતી. ખંડપીઠે કહ્યું કે તેની ઉંમર મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે તેની તાત્કાલિક જરૂરિયાતો અને તેની પસંદગીઓને બુદ્ધિપૂર્વક વ્યક્ત કરવાની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે બાળકીની સુખાકારી સર્વોચ્ચ મહત્વની હોવી જોઈએ. માતા-પિતા બંનેના દાવા કરતાં બાળકનું હિત વધુ મહત્વનું છે.

અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, કસ્ટડીની બાબતો એકલા કાયદાકીય દૃષ્ટિકોણથી નક્કી કરી શકાતી નથી. કોર્ટે કહ્યું કે બાળકનો આરામ, સંતોષ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, બૌદ્ધિક વિકાસ, આસપાસનું વાતાવરણ અને નૈતિક અને સામાજિક કલ્યાણ ધ્યાનમાં લેવાના પરિબળોમાં સામેલ છે.

ખંડપીઠે એમ પણ કહ્યું હતું કે બાળકનું કલ્યાણ માત્ર આર્થિક સમૃદ્ધિ અથવા ભાવનાત્મક ચિંતા દ્વારા નક્કી થતું નથી, પરંતુ બાળકની સંપૂર્ણ સુખાકારીની ખાતરી કરવા માટે તમામ સંબંધિત પરિબળોને સંતુલિત કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે. ચુકાદામાં એવું કહેવામાં આવ્યું નથી કે આઇવીએફ કેસ પોતે કસ્ટડીનો મુદ્દો નક્કી કરે છે, પરંતુ વિવિધ પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને તેનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

ફેમિલી કોર્ટનો અભિગમ ખામીયુક્ત

હાઈકોર્ટની મુખ્ય ચિંતા એ હતી કે બાળકની વચગાળાની કસ્ટડી માટે માતા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીનો ફેમિલી કોર્ટે યોગ્ય રીતે નિર્ણય લીધો છે કે કેમ. હાઈકોર્ટે કહ્યું કે ફેમિલી કોર્ટે વાલી અને વોર્ડ્સ એક્ટની કલમ ૧૨ હેઠળ દાખલ કરેલી અરજીની યોગ્ય સુનાવણી કરી નથી.

કલમ ૧૨ હેઠળ કોર્ટને બાળકની વચગાળાની કસ્ટડીને લગતા આદેશો આપવાની સત્તા છે. પરંતુ વચગાળાની કસ્ટડીના મુદ્દે સીધો નિર્ણય લેવાને બદલે, ફેમિલી કોર્ટે એ હકીકત પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો કે બાળકને બંને માતાપિતાના પ્રેમ અને સ્નેહની જરૂર છે. આ આધારે, તેમણે પિતાને બાળકને મળવાની એટલે વિઝિટેશનની વ્યવસ્થા કરી આપી.

હાઈકોર્ટે કહ્યું કે, ફેમિલી કોર્ટની આ પદ્ધતિ ખોટી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે માતાને બાળકની વચગાળાની કસ્ટડી આપવાનો ઇનકાર કરવાનો ફેમિલી કોર્ટનો આદેશ “વિકૃત” હતો અને તેને ટકાવી શકાતો નથી. તેથી, હાઈકોર્ટે નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના તે આદેશને રદ કર્યો હતો.

માતા અને પિતાની વચગાળાની કસ્ટડીની મંજૂરી

માતાને બાળકની વચગાળાની કસ્ટડી આપતી વખતે હાઈકોર્ટે પિતાને બાળકને મળતા રોકી ન હતી. કોર્ટે કહ્યું કે પિતા દર સપ્તાહના અંતે સવારે ૧૦:૦૦ વાગ્યાથી સાંજના ૦૫:૦૦ વાગ્યા સુધી યુવતીને મળી શકે છે. આ બેઠક બંને પક્ષો દ્વારા નક્કી કરાયેલ સ્થળે અથવા ફેમિલી કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત સ્થળે થઈ શકે છે.

કોર્ટે વધુમાં નિર્દેશ આપ્યો હતો કે મુલાકાતની વ્યવસ્થાથી બાળકીના શિક્ષણમાં અવરોધ ન આવવો જોઈએ. ફેમિલી કોર્ટને સંજોગો અનુસાર મુલાકાતની શરતોને નિયમન, ફેરફાર અથવા બદલવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી હતી, જેમાં બાળકના કલ્યાણને સર્વોપરી માનવામાં આવશે.

હાઈકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટને નિર્દેશ આપ્યો છે કે, એક અઠવાડિયાની અંદર બાળકની વચગાળાની કસ્ટડી માતાને સોંપવામાં આવે તેની ખાતરી કરવા માટે અસરકારક પગલા ભરવામાં આવે. કોર્ટે ફેમિલી કોર્ટને બાકી રહેલી મુખ્ય કસ્ટડીની કાર્યવાહીનો ઝડપથી અને બિનજરૂરી મુલતવી રાખ્યા વિના નિકાલ કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો.