તેલ સંકટનો ભારતના અર્થતંત્ર પર કેટલો મોટો ખતરો છે?

વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધવાથી ભારત પર શું અસર થશે? પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ અને મોંઘવારી વધવાના સમીકરણો સમજો આ લેખમાં.

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર મોટી અસર પડી રહી છે. પરિસ્થિતિ હવે શરૂઆતમાં ધારણા કરતા પણ વધુ ગંભીર લાગે છે. આ અસર ભારત જેવા દેશો માટે સૌથી ગંભીર હોઈ શકે છે, જે તેમની મોટાભાગની તેલ જરૂરિયાતો વિદેશથી આયાત કરે છે.

આ કટોકટી ભારત માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની ગઈ છે. ભારત ક્રૂડ ઓઇલનો વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ગ્રાહક છે, જે તેની જરૂરિયાતોનો લગભગ ૯૦ % વિદેશથી આયાત કરે છે. પરિણામે તેલના ભાવમાં અચાનક વધારો દેશના અર્થતંત્ર અને વિદેશી વિનિમય ભંડાર પર સીધી અને તાત્કાલિક અસર કરે છે.

ખાસ વાત એ છે કે, ભારતની કુલ તેલ આયાતનો લગભગ ૪૦ % અગાઉ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતો હતો. તેથી તે ક્ષેત્રમાં ઉદ્ભવતા વિક્ષેપો ભારત માટે મોટો ફટકો સાબિત થઈ શકે છે.

જોકે દેશે ગલ્ફ દેશોની બહાર વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોમાંથી કાચા તેલનો પૂરતો પુરવઠો સફળતાપૂર્વક મેળવ્યો છે અને હજુ સુધી પુરવઠામાં કોઈ વાસ્તવિક વિક્ષેપનો સામનો કર્યો નથી, તેમ છતાં ભારતીય રિફાઇનરોને તેલ માટે નોંધપાત્ર રીતે ઊંચા ભાવ ચૂકવવાની ફરજ પડી છે, જેના કારણે દેશના કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.

આ કટોકટીના ગંભીર પરિણામો અને તેના સમયગાળા અંગેની અનિશ્ચિતતાને ધ્યાનમાં રાખીને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં પેટ્રોલિયમ ઇંધણ બચાવવા માટે અપીલ જારી કરી હતી. આ અપીલ તેલની આયાત ઘટાડવા અને વિદેશી હૂંડિયામણ ખર્ચ ઘટાડવાના હેતુથી વ્યાપક પગલાંનો એક ભાગ છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે સ્થિત એક સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ) એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ શિપિંગ લેન છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ પશ્ચિમ એશિયાઈ સંઘર્ષ ફાટી નીકળ્યો તે પહેલાં વૈશ્વિક તેલ પ્રવાહનો લગભગ પાંચમો ભાગ આ જ માર્ગમાંથી પસાર થતો હતો. તે સમયથી આ જળમાર્ગ દ્વારા દરિયાઈ ટ્રાફિક લગભગ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગયો છે, જેના કારણે ઊર્જા પુરવઠામાં અભૂતપૂર્વ કટોકટી ઊભી થઈ છે.

પરિસ્થિતિ અગાઉના અંદાજ કરતાં ઘણી ખરાબ

અમેરિકી એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન (EIA) ના તાજેતરના મૂલ્યાંકન મુજબ, પશ્ચિમ એશિયાના તેલ ઉત્પાદક દેશો (ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત, યુએઈ, કતાર અને બહેરીન) એ એપ્રિલમાં સામૂહિક રીતે તેમના ક્રૂડ ઓઇલ ઉત્પાદનમાં ૧૦.૫ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (bpd) ઘટાડો કર્યો હતો. માર્ચમાં આ ઘટાડો ૮.૯ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ હતો.

EIA એ માર્ચ મહિના માટે પશ્ચિમ એશિયામાં તેલ ઉત્પાદનમાં ઘટાડા અંગેના તેના અગાઉના અંદાજમાં પણ ૧૯ % વધારો કર્યો છે (જે શરૂઆતમાં ૭.૫ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ). એપ્રિલમાં લાગુ કરાયેલ ઉત્પાદન કાપ કુલ વૈશ્વિક પ્રવાહી ઇંધણ વપરાશના ૧૦ % કરતા થોડો વધારે છે.

આ સિવાય તેના ‘શોર્ટ-ટર્મ એનર્જી આઉટલુક’ ના નવીનતમ સંસ્કરણમાં, EIA એ આગાહી કરી છે કે આ વર્ષે વૈશ્વિક તેલ ઇન્વેન્ટરીઝમાં ૨.૬ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસનો ઘટાડો થશે. આ આંકડો ગયા મહિનાના EIAના ૦.૩ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસના અંદાજ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.

તાજેતરના અંદાજ મુજબ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મે મહિનાના અંત સુધી લગભગ બંધ રહેવાની ધારણા છે, અને જૂનથી શિપિંગ ટ્રાફિક ફરી શરૂ થવાની ધારણા છે. જો સ્ટ્રેટ દ્વારા ટ્રાફિકમાં આ વિક્ષેપ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે, તો પરિસ્થિતિ નિઃશંકપણે વધુ બગડશે.

જોકે છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી આ પ્રદેશમાં એક નાજુક યુદ્ધવિરામ અમલમાં છે, સ્ટ્રેટ મોટાભાગે બંધ છે. જ્યારે યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા પહેલા દરરોજ સરેરાશ ૧૩૦ થી વધુ જહાજો જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા હતા તે સંખ્યા હવે એક અંકમાં આવી ગઈ છે.

સ્ટ્રેટ દ્વારા ટ્રાફિકમાં આ વિક્ષેપ પ્રારંભિક અંદાજો કરતાં ઘણા લાંબા સમય સુધી લંબાયો છે અને આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ દ્વારા સામાન્ય શિપિંગ કામગીરી ક્યારે ફરી શરૂ થશે તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત નથી.

ઊર્જા પુરવઠાની અછત અને ભાવમાં ભારે ઉછાળાની સાથે પરિસ્થિતિની આસપાસની અનિશ્ચિતતા વધતી જતી જાહેર ચિંતાને વેગ આપી રહી છે. આ કટોકટી જેટલી લાંબી ચાલશે પુરવઠા પર તેની નકારાત્મક અસર એટલી જ ગંભીર બનશે. કારણ કે વૈશ્વિક તેલ ઇન્વેન્ટરી પર દબાણ વધવાનું શરૂ થશે. આ બધા કારણોસર ઊર્જાના ભાવમાં વધુ વધારો થવાની ધારણા છે, જોકે ઊર્જાની માંગમાં સામાન્ય ઘટાડો પણ અપેક્ષિત છે.

EIA અનુસાર, એપ્રિલમાં બેન્ચમાર્ક બ્રેન્ટ ક્રૂડના હાજર ભાવમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. ૭ એપ્રિલે ભાવ પ્રતિ બેરલ $ ૧૩૮ ની ટોચે પહોંચ્યો હતો અને માસિક સરેરાશ $ ૧૧૭ પ્રતિ બેરલ હતો. જે ફેબ્રુઆરીના સરેરાશ $ ૭૧ પ્રતિ બેરલ કરતાં ૬૫ % વધુ છે. આ માસિક સરેરાશ જૂન ૨૦૨૨ પછી નોંધાયેલ ઉચ્ચતમ સ્તરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે રશિયાના યુક્રેન પર આક્રમણ પછી છે.

EIA અનુમાન કરે છે કે મે અને જૂનમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ પ્રતિ બેરલ $ ૧૦૬ ની આસપાસ રહેશે. સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવા માટે તેની અંદાજિત સમયરેખાના આધારે EIA અનુમાન કરે છે કે ક્રૂડ તેલના ભાવમાં ઘટાડો થશે. ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર ક્વાર્ટર દરમિયાન સરેરાશ ભાવ ઘટીને $ ૮૯ પ્રતિ બેરલ થઈ જશે અને ૨૦૨૭ સુધીમાં $ ૭૯ પ્રતિ બેરલ થઈ જશે તેવી ધારણા છે. જો આ અંદાજોનો આધાર બનેલી અંતર્ગત પરિસ્થિતિઓ બદલાઈ જાય તો અંદાજોમાં સંપૂર્ણ સુધારો થઈ શકે છે.

ભારત માટે વધતી ચિંતાઓ

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષના પરિણામે પુરવઠામાં વિક્ષેપો અને મોટા પાયે ભાવ વધારાનો સૌથી ઊંડો પ્રભાવ એશિયા (ભારત સહિત) પર પડ્યો છે. નવી દિલ્હી તેની 88% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ જરૂરિયાતો આયાત દ્વારા પૂર્ણ કરે છે અને આ આયાતમાંથી ૪૦ % થી વધુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા પસાર થાય છે.

દેશ તેની કુદરતી ગેસ જરૂરિયાતોનો અડધો ભાગ આયાત દ્વારા પણ પૂર્ણ કરે છે. આ આયાતમાંથી લગભગ ૬૦ % આ જ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે. જ્યાં સુધી લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) નો સંબંધ છે ત્યાં સુધી આપણે તેના પર ૬૦ % નિર્ભરતા ધરાવીએ છીએ અને આ આયાતમાંથી ૯૦ % દરિયાઈ માર્ગો દ્વારા આવે છે.

ઊર્જા આયાત પર વધુ પડતી નિર્ભરતાને કારણે આપણે બેવડા ફટકાનો સામનો કરી રહ્યા છીએ. એક તરફ પુરવઠામાં અછત છે અને બીજી તરફ કિંમતોમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે. જોકે આપણા ક્રૂડ ઓઇલ સ્ત્રોતોના વૈવિધ્યકરણથી આપણને તેલ, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ઇંધણની પૂરતી ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ મળી છે.

તેમ છતાં ઘરગથ્થુ અને ચોક્કસ પ્રાથમિકતા ક્ષેત્રો માટે પૂરતો પુરવઠો જાળવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે પસંદગીના ઉદ્યોગો અને વાણિજ્યિક ગ્રાહકોને પૂરા પાડવામાં આવતા ગેસ પુરવઠામાં ચોક્કસ માત્રામાં રેશનિંગ અથવા કાપ લાગુ કરવું જરૂરી બન્યું છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ અને ગેસના ભાવમાં વધારાને કારણે ભારત હાલમાં નોંધપાત્ર રીતે ઊંચા દરે તેલ અને ગેસ આયાત કરવાની ફરજ પડી રહ્યું છે. આનું કારણ એ છે કે, ખર્ચને પ્રાથમિકતા આપવાને બદલે પુરવઠાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની આવશ્યકતાએ પ્રાથમિકતા લીધી છે.

આ સિવાય તેલ કંપનીઓ વિવિધ પરિબળો જેમ કે કટોકટી સોર્સિંગ, તેમજ શિપિંગ અને વીમા દરોમાં વધારાને કારણે નોંધપાત્ર વધારાના ખર્ચ ભોગવી રહી છે. આ પરિસ્થિતિ જેટલી લાંબી રહેશે ભારતને આર્થિક નુકસાનનો સામનો કરવો પડશે.

એ પણ જોતા કે ભારત વાર્ષિક આશરે ૧.૮ થી ૨ અબજ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે તે જોતાં પ્રતિ બેરલ ભાવમાં દરેક $ ૧ નો વધારો દેશના વાર્ષિક તેલ આયાત બિલમાં $ ૨ અબજનો વધારો દર્શાવે છે. નોમુરાના માર્ચના અહેવાલ મુજબ, તેના આયાત બિલ અને ચાલુ ખાતાના સંતુલનની દ્રષ્ટિએ ભારત એશિયાના ત્રણ સૌથી સંવેદનશીલ અર્થતંત્રોમાં સ્થાન ધરાવે છે થાઇલેન્ડ અને દક્ષિણ કોરિયા સાથે જે તેલના ઊંચા ભાવોથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે.

રિપોર્ટમાં વધુમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે, સામાન્ય રીતે તેલના ભાવમાં દર ૧૦ % નો વધારો ભારતના ચાલુ ખાતાના ખાધમાં તેના GDP ની તુલનામાં ૦.૪ % નો વધારો તરફ દોરી જાય છે. એકલા ક્રૂડ તેલ દેશની સૌથી મોટી કોમોડિટી આયાત છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના ડેટા અનુસાર, ૨૦૨૫-૨૬ નાણાકીય વર્ષમાં ક્રૂડ તેલની આયાત $ ૧૨૩ બિલિયનને વટાવી ગઈ છે. જો ચાલુ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન તેલના ભાવ $ ૧૦૦ પ્રતિ બેરલ પર સ્થિર રહે છે અને ધારી લઈએ કે આયાતનું પ્રમાણ ઘટતું નથી, તો આ વર્ષ માટે તેલ આયાત બિલ સંભવિત રીતે $ ૨૦૦ બિલિયનથી વધુ થઈ શકે છે.

વડા પ્રધાનના નેતૃત્વ હેઠળ સરકારે ઇંધણ બચાવવા માટે અપીલ જારી કરી છે. જ્યારે આ પહેલના પરિણામે તેલના વપરાશમાં નજીવો ઘટાડો થઈ શકે છે, ત્યારે તેલની માંગનો નોંધપાત્ર ભાગ ભાવમાં થતા વધઘટ પ્રત્યે મોટાભાગે બિનપ્રતિભાવી રહે છે. આ લાક્ષણિકતા જેને આર્થિક ભાષામાં “સ્થિતિસ્થાપકતા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ કટોકટી વચ્ચે સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર ₹ ૧૦ નો ઘટાડો કર્યો છે. વધુમાં ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) એ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ અને ઇંધણના ભાવમાં ભારે ઉછાળો હોવા છતાં પંપના ભાવમાં વધારો કરવાનું ટાળ્યું છે, ભલે યુદ્ધ પહેલાના ભાવ સ્તરે આ બે ઇંધણ વેચવાનું ચાલુ રાખીને ભારે નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હોય.

તેઓ ઘરગથ્થુઓને LPG અને સ્થાનિક ફ્લાઇટ્સ માટે જેટ ઇંધણ વેચવાથી થતા નોંધપાત્ર નુકસાન (જેને “અંડર-રિકવરી” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) પોતે જ ભોગવી રહ્યા છે, કારણ કે આ સેગમેન્ટમાં ભાવ વધારાનો માત્ર એક નાનો ભાગ ગ્રાહકોને આપવામાં આવ્યો છે.

એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડાથી સરકારને ₹ ૧.૬ લાખ કરોડથી વધુનું મહેસૂલ નુકસાન થવાની ધારણા છે, જ્યારે OMCs સામૂહિક રીતે દૈનિક ₹ ૧,૦૦૦ કરોડનું નુકસાન ભોગવી રહ્યા છે.

મંગળવારે, પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ જણાવ્યું હતું કે એપ્રિલ-જૂન ક્વાર્ટર દરમિયાન ઇંધણના છૂટક વેપારીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલ કુલ નુકસાન વર્તમાન ભાવોના આધારે ₹ ૧ લાખ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે. ૨૦૨૫-૨૬ નાણાકીય વર્ષ (FY૨૬) માટે તેમના સમગ્ર વાર્ષિક નફાને સંભવિત રીતે ધોઈ શકે છે.

પુરીએ વધુમાં નોંધ્યું હતું કે, કોઈક સમયે સરકારે નક્કી કરવું પડશે કે OMCs બજાર દરથી ઓછા ભાવે મુખ્ય ઇંધણ વેચીને ક્યાં સુધી નુકસાન સહન કરી શકે છે. જોકે આંતરરાષ્ટ્રીય ઇંધણના ઊંચા ભાવનો સંપૂર્ણ બોજ સ્થાનિક ગ્રાહકો પર નાખવાથી ફુગાવામાં વધારો થઈ શકે છે.

વિશ્વ સમાચાર રિપોર્ટર

( કલ્પેશ એન લીંબાસિયા )