ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસમાં એક નવો અધ્યાય જોડાવા જઈ રહ્યો છે. દેશની પહેલી ગ્રીન હાઇડ્રોજનથી ચાલતી ટ્રેન લોન્ચ થવા માટે તૈયાર છે. ૧૭ જુલાઈના રોજ હરિયાણાના જીંદથી પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી આ ઐતિહાસિક ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવીને રવાના કરશે. આને સ્વચ્છ, હરિત અને શૂન્ય-ઉત્સર્જન (ઝીરો એમિશન) પરિવહનની દિશામાં એક મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
પ્રધાનમંત્રી મોદીએ પોતાના સત્તાવાર ફેસબુક એકાઉન્ટ પર હાઇડ્રોજન ટ્રેનની તસવીરો પોસ્ટ કરતા લખ્યું, “ભારતની પહેલી હાઇડ્રોજન-પાવર્ડ ટ્રેન હરિયાણાથી શરૂ થવા જઈ રહી છે.” તેમની આ પોસ્ટ પછી આ પ્રોજેક્ટને લઈને લોકોમાં ઉત્સાહ વધી ગયો છે.
આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય રેલવેની ‘હાઇડ્રોજન ફોર હેરિટેજ’ પહેલનો એક ભાગ છે. આ યોજના હેઠળ રેલવે ભવિષ્યમાં વધુ ૩૫ હાઇડ્રોજન ટ્રેનો શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, જેથી હેરિટેજ (વિરાસત) અને ગ્રામીણ રૂટો પર ચાલી રહેલા જૂના ડીઝલ એન્જિનોની જગ્યાએ પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પ ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય.
નવી ટ્રેનને ૧૦ કોચવાળા હાઇડ્રોજન-સંચાલિત DEMU સેટ તરીકે તૈયાર કરવામાં આવી છે. આમાં ૬૮૨ સીટો છે, જ્યારે કુલ ૨,૬૦૦ મુસાફરોને લઈ જવાની ક્ષમતા છે. ટ્રાયલ (પરીક્ષણ) દરમિયાન ટ્રેને આનાથી વધુ ગતિ હાંસલ કરી હતી પરંતુ નિયમિત સંચાલન માટે તેની મહત્તમ ગતિ ૭૫ કિલોમીટર પ્રતિ કલાક નક્કી કરવામાં આવી છે. કારણ કે આ હજી એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ છે, તેથી આને નિયંત્રિત અને સાવચેતીપૂર્વક શરૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
હાઇડ્રોજન ટ્રેનો ચાલતા-ફરતા પાવર હાઉસ (વીજળીઘર)ની જેમ કામ કરે છે. આમાં રહેલા હાઇડ્રોજન ગેસ અને બહારના વાતાવરણમાંથી મળતા ઓક્સિજનને ફ્યુઅલ સેલ બ્લેડર (મિક્સર)માં ભેગા કરવામાં આવે છે. આ રાસાયણિક પ્રક્રિયાથી વીજળી પેદા થાય છે, જે ટ્રેનની ઇલેક્ટ્રિક મોટરોને ચલાવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં કોઈ પણ પ્રકારનો હાનિકારક ધુમાડો નીકળતો નથી. તેના બદલે માત્ર પાણીની વરાળ (વોટર વેપર) અને ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે.
નિષ્ણાતોના મતે, આ ટ્રેનોનો ઉદ્દેશ્ય રેલવે નેટવર્કને કાર્બન ઉત્સર્જનથી મુક્ત બનાવવાનો છે, ખાસ કરીને એવા રૂટો પર જ્યાં ઓવરહેડ વીજળીની લાઈનો નાખવી મુશ્કેલ કે ખૂબ ખર્ચાળ છે. હાઇડ્રોજન ટ્રેનો મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (બુનિયાદી માળખા) વિના પણ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો જેવા પર્યાવરણીય ફાયદા આપે છે અને તેને ડીઝલ ટ્રેનોની જેમ થોડી જ મિનિટોમાં ફરીથી ઇંધણ (ફ્યુઅલ) ભરીને ચલાવી શકાય છે.
