ભારતના નૈઋત્યના ચોમાસાએ જોરદાર વાપસી કરી છે. જૂન મહિનામાં કેરળમાં આગમન થયા બાદ ચોમાસું લગભગ ત્રણ અઠવાડિયા સુધી અટકી પડ્યું હતું, જેના કારણે દેશમાં વરસાદની ભારે અછત સર્જાઈ હતી. જો કે, તાજેતરમાં થયેલા ધમાકેદાર વરસાદે જૂન મહિનાની એ ખાધને મોટાભાગે સરભર કરી દીધી છે. જુલાઈની શરૂઆતમાં મધ્ય ભારત અને બંગાળની ખાડી પર સર્જાયેલી લો-પ્રેશર સિસ્ટમની શ્રેણીને કારણે ચોમાસું ફરી સક્રિય થયું હતું, જેના લીધે પશ્ચિમ, મધ્ય અને ઉત્તર ભારતમાં વ્યાપક વરસાદ પડ્યો છે. જુલાઈની શરૂઆતથી જ દૈનિક સરેરાશ વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશ કરતાં વધુ રહ્યો છે, જેનાથી જળાશયોમાં પાણીની આવક થઈ છે, જમીનમાં ભેજ વધ્યો છે અને વિવિધ રાજ્યોમાં ખરીફ પાકની વાવણીને વેગ મળ્યો છે.
હવામાનશાસ્ત્રીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે ૯ દિવસના પહેલા વરસાદી રાઉન્ડ બાદ ચોમાસામાં આવેલો આ સુધારો અલ્પજીવી સાબિત થઈ શકે છે. હાલની લો-પ્રેશર સિસ્ટમ નબળી પડીને આગળ નીકળી જતાં આગામી ૧૦ જુલાઈથી ૧૫ જુલાઈ દરમિયાન ઉત્તર, પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારત સહિત પશ્ચિમ કિનારાના વિસ્તારોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિઓમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની સંભાવના છે. સેટેલાઇટ ઈમેજરી પણ દેશના મુખ્ય ચોમાસાવાળા વિસ્તારોમાં વાદળોની સંખ્યામાં ઘટાડો દર્શાવી રહી છે. વરસાદમાં આવનારા આ વિરામને કારણે જુલાઈના મધ્ય સુધીમાં દેશનો કુલ સિઝનલ વરસાદ ફરી એકવાર ‘સામાન્ય કરતાં ઓછા’ની શ્રેણીમાં સરકી શકે છે.
આ સ્થિતિ એવા ખેડૂતો માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે જેમણે તાજેતરના સારા વરસાદમાં ડાંગર અને અન્ય ખરીફ પાકોની વાવણી કરી દીધી છે. કૃષિ નિષ્ણાતોના મતે, ચોમાસાના કુલ વરસાદ જેટલું જ મહત્વ વરસાદના સમયનું પણ છે. નવા વાવેલા ડાંગર અને અન્ય વરસાદ આધારિત પાકોને તેમના શરૂઆતના વિકાસના તબક્કામાં સતત ભેજની જરૂર હોય છે. વાવણીના તુરંત બાદ જો લાંબો વિરામ આવે, તો સિંચાઈની સુવિધા વગરના વિસ્તારોમાં નાના છોડ સુકાઈ જવાનું જોખમ રહે છે.
હવામાનની આ બદલાતી પેટર્ન પ્રશાંત મહાસાગરમાં સક્રિય ‘અલ નીનો’ની સ્થિતિ સાથે સુસંગત છે. સામાન્ય ચોમાસાના વર્ષોથી વિપરીત, અલ નિનો દરમિયાન વરસાદમાં લાંબા અને વારંવાર વિરામ જોવા મળે છે, જે ચોમાસાના સક્રિય તબક્કાને ખોરવી નાખે છે. આ સ્થિતિમાં સમગ્ર સિઝન દરમિયાન સતત વરસાદ પડવાને બદલે વાતાવરણમાં ક્યારેક ભારે વરસાદ તો ક્યારેક લાંબો શુષ્ક સમયગાળો જોવા મળે છે.
જો કે તાજેતરના વરસાદે દેશના પાણીના સંતુલનમાં ઘણો સુધારો કર્યો છે, પણ હવામાનશાસ્ત્રીઓ સાવચેત કરી રહ્યા છે કે ચોમાસું હજુ પણ અત્યંત અસ્થિર છે. જુલાઈના અંતમાં વરસાદનો અન્ય એક સક્રિય રાઉન્ડ આવવાની અપેક્ષા છે, પરંતુ ત્યાં સુધી દેશના કૃષિ હબ ગણાતા વિસ્તારોએ આકાશ તરફ મીટ માંડીને બેસવું પડશે. આવી સ્થિતિમાં, આગામી સપ્તાહ એ નક્કી કરશે કે ચોમાસાની આ શાનદાર વાપસી એક લાંબા ગાળાના સુધારાની શરૂઆત છે, કે પછી અલ નિનોના આ પડકારજનક વર્ષમાં માત્ર થોડા દિવસોની કામચલાઉ રાહત હતી.
